Khi tham sân không còn hoàn toàn điều khiển ta

Có lẽ một cách thực tế để nhìn sự trưởng thành của một con người không phải là hỏi:

Người ấy biết bao nhiêu kinh sách?
Nói được bao nhiêu điều sâu sắc?
Đã có những trải nghiệm tâm linh nào?

Mà là nhìn vào một chuyện gần hơn:

Khi tham dục hoặc sân hận nổi lên, chuyện gì xảy ra tiếp theo?

Nhưng ngay cả câu hỏi này cũng cần thận trọng.

Bởi con người không trưởng thành theo một chiếc thang ngay ngắn.

Một người có thể cực kỳ bình tĩnh trước sự xúc phạm của người lạ nhưng hoàn toàn mất tự chủ trước người mình yêu.

Có thể giữ được mình khi khỏe mạnh nhưng bùng nổ sau nhiều ngày mất ngủ.

Có thể rất ít tham tiền nhưng lại bị danh vọng dẫn đi.

Có thể không nổi sân bằng lời nói nhưng dùng sự im lặng để trừng phạt người khác.

Vì vậy, những gì dưới đây không phải năm cấp bậc để tự xếp hạng.

Nó chỉ là một số trạng thái mà ta có thể bắt gặp trong chính mình.

Khi tham sân hành động trước, lý trí đến sau

Rất nhiều lúc cái mà ta gọi là “tôi” không thực sự cầm lái.

Sân đã nổi lên.

Miệng đã nói.

Thân đã hành động.

Rồi tư tưởng mới chạy tới.

Và nó làm một việc cực kỳ tài tình:

viết lại câu chuyện để chứng minh rằng những gì vừa xảy ra là hợp lý.

Tôi không thô lỗ.

Tôi chỉ sống thật.

Tôi không sân.

Tôi chỉ không chịu được giả dối.

Tôi không tham.

Tôi chỉ biết tận hưởng cuộc sống.

Tôi không muốn thắng.

Tôi chỉ bảo vệ sự thật.

Ở những lúc như vậy, lý trí không phải người cầm lái.

Nó giống luật sư của tham và sân hơn.

Nó đến sau sự việc và xây một hồ sơ trong đó cái tôi vẫn là người tốt.

Điều này càng nguy hiểm khi người ấy thông minh.

Một người bình thường có thể nói:

“Tôi tức nên tôi mắng.”

Một người rất giỏi lý luận có thể nói:

“Tôi đang dùng sự nghiêm khắc để giúp họ trưởng thành.”

Lời giải thích đẹp hơn không nhất thiết có nghĩa là tâm sạch hơn.

Đôi khi chỉ có nghĩa là lậu hoặc đã tìm được một người phát ngôn giỏi hơn.

Khi xuất hiện một khoảng dừng

Rồi đôi khi có một khe hở.

Ta vẫn giận.

Trong đầu vẫn có lời đáp trả.

Nhưng bàn tay không hành động.

Tin nhắn được viết nhưng không gửi.

Câu nói đã lên tới miệng nhưng dừng lại.

Khoảng dừng ấy có giá trị.

Không phải vì nó chứng minh ta đã trưởng thành.

Mà vì lần đầu tiên xung lực không còn có toàn quyền quyết định hành động.

Ban đầu, điều này có thể chẳng khác đè nén là bao.

Ta chỉ biết:

“Không được làm việc đó.”

Điều ấy không nhất thiết xấu.

Một đứa trẻ phải học không đánh người khác trước khi nó hiểu hết sân hận là gì.

Một người nghiện có thể phải tránh xa chất gây nghiện trước khi đủ khả năng nhìn sâu vào cơ chế của ham muốn.

Kỷ luật đôi khi đi trước hiểu biết.

Không cần biến điều đó thành một thất bại tinh thần.

Vấn đề chỉ xuất hiện khi ta tưởng rằng không hành động = đã hết tham sân.

Khi ta bắt đầu thấy thứ đang xảy ra

Ở một lúc khác, ta có thể nhận ra:

“Sân đang có mặt.”

Không nhất thiết phải nói:

“Tôi không được giận.”

Cũng không cần vội nói:

“Tôi đã quan sát được cơn giận.”

Chỉ biết rằng cơ thể đang căng.

Có một xu hướng muốn làm người kia đau.

Có một nhu cầu muốn thắng.

Có một câu chuyện đang hình thành trong đầu.

Sự thấy ấy có thể tạo ra thêm khoảng trống.

Nhưng cần nhớ một điều:

Thấy không có nghĩa là xung lực sẽ biến mất.

Có những thứ được nhìn thấy rất rõ mà vẫn tiếp tục tồn tại.

Có khi chúng không biến mất mà chỉ đổi hình thức.

Sân không còn thành tiếng quát nhưng trở thành im lặng lạnh lùng.

Tham không còn biểu hiện thành chiếm hữu trực tiếp mà trở thành một chuỗi lý luận rất đẹp về tự do.

Ham muốn quyền lực không còn nói:

“Phải nghe tôi.”

Nó nói:

“Bạn chưa đủ trưởng thành để hiểu điều này.”

Vì vậy, quan sát không phải một thứ phép thuật.

Nó chỉ làm tăng khả năng ta không hoàn toàn bị đồng nhất với thứ đang diễn ra.

Có khi suy nghĩ tham sân không còn hình thành rõ ràng

Đôi khi sự nhận biết đến rất sớm.

Chưa có câu:

“Hắn thật đáng ghét.”

Chưa có câu:

“Tôi phải có được thứ này.”

Chỉ có một co thắt rất nhỏ.

Một hơi nóng.

Một xu hướng kéo về hoặc đẩy ra.

Nếu được nuôi tiếp, nó có thể trở thành cả một câu chuyện.

Nếu không được nuôi, đôi khi nó lắng xuống.

Nhưng ngay ở đây cũng phải cẩn thận.

Ta rất dễ tạo thêm một cái tôi mới:

“Tôi là người nhìn thấy sân ngay từ lúc nó vừa sinh.”

Và thế là một câu chuyện khác bắt đầu.

Có lẽ tỉnh thức sâu hơn không phải là liên tục ghi điểm cho chính mình vì đã nhìn thấy bao nhiêu.

Mà là càng ngày càng ít cần kể một câu chuyện về người đang quan sát.

Còn có một trường hợp khó hơn

Một người có thể không cảm thấy sân rõ ràng nhưng vẫn hành động rất nghiêm khắc.

Người mẹ quát khi đứa trẻ chạy ra đường.

Người thầy cắt ngang một hành vi nguy hiểm.

Một người lãnh đạo nói “không” rất mạnh trước điều có thể gây hại cho nhiều người.

Bên ngoài trông giống sân.

Bên trong có thể không có ý muốn làm tổn thương.

Có thể đây chỉ là một hành động được lựa chọn.

Nhưng đây cũng chính là nơi nguy hiểm nhất.

Bởi sân thật rất thích khoác áo phương tiện.

“Ta chỉ đang dạy nó.”

“Ta mắng vì thương.”

“Ta làm họ đau để phá bản ngã của họ.”

“Ta không giận, đây là từ bi dữ dội.”

Không có một cảm giác nội tâm nào đủ để chứng minh rằng những lời ấy là thật.

Kể cả việc:

“Tôi không thấy mình giận.”

cũng chưa đủ.

Con người có thể không nhận ra chính những động lực đang điều khiển mình.

Vì vậy cần một thứ nằm ngoài tự quan sát

Nếu chỉ dựa vào việc tự soi tâm mình, người thông minh nhất thường cũng là người có khả năng tự biện hộ tinh vi nhất.

Ta cần nhìn cả dấu vết mà hành động để lại trong thế giới.

Sau nhiều lần “nghiêm khắc vì lợi ích của người khác”:

người kia có trưởng thành hơn không?

Hay ngày càng sợ hãi và lệ thuộc?

Ta có thường xuyên phải xin lỗi và sửa hậu quả không?

Hay mọi tổn thương đều được giải thích rằng:

“Họ chưa đủ trình độ để hiểu phương tiện của tôi”?

Quyền lực của ta có ngày càng lớn lên dưới danh nghĩa giúp đỡ người khác không?

Những người gần ta có thể nói “không” mà không bị trừng phạt không?

Người yếu hơn có được quyền rời đi không?

Những lời hứa của ta có được giữ không?

Khi mình gây tổn thương, mình có sửa nó không?

Đó đều là những thứ nằm ngoài câu chuyện ta kể về chính mình.

Một người nói:

“Tôi rất tỉnh thức.”

không quan trọng bằng việc những người sống lâu bên cạnh họ có liên tục bị nghiền nát hay không.

“Ít khổ hơn” cũng chưa phải câu trả lời cuối cùng

Ta rất dễ nói:

“Tôi làm việc này vì lợi ích lâu dài của họ.”

Nhưng lợi ích dài hạn là một trong những từ ngữ mà quyền lực thích sử dụng nhất.

Một hình phạt có thể gây đau hôm nay nhưng ngăn một tai họa ngày mai.

Một sự mềm lòng có thể đem lại an lạc hôm nay nhưng nuôi một thói quen gây hại lâu dài.

Không có công thức đơn giản.

Vì vậy câu hỏi:

“Điều này có làm giảm khổ không?”

vẫn cần thêm những câu hỏi khác:

Ai đang trả giá?

Trong bao lâu?

Người bị tác động có tiếng nói không?

Có cách ít gây tổn thương hơn mà vẫn đạt mục đích không?

Nếu chính mình không có quyền lực trong tình huống này, mình còn thấy hành động ấy hợp lý không?

Và đặc biệt:

Khi hậu quả cho thấy mình sai, mình có sửa không?

Khả năng sửa sai có lẽ đáng tin hơn rất nhiều so với khả năng giải thích tại sao mình đúng.

Giới không phải kẻ thù của tỉnh thức

Có một xu hướng rất dễ xuất hiện khi nói về Freud, Jung hay cái bóng:

cho rằng mọi cấm đoán đều tạo ra bệnh.

Không hẳn.

Có những giới hạn cần thiết.

Không đánh.

Không cưỡng ép.

Không lợi dụng người yếu hơn.

Không quyết định khi đang mất kiểm soát.

Không gửi tin nhắn trong cơn giận.

Những giới hạn ấy đôi khi chính là cái hàng rào giúp ta sống đủ lâu để bắt đầu hiểu điều gì đang xảy ra bên trong.

Vấn đề không phải là có giới hay không.

Mà là:

giới có giúp ta trưởng thành hơn không, hay chỉ dạy ta giả vờ thanh sạch?

Một giới luật tốt không bắt người ta phủ nhận:

“Tôi không có dục.”

Nó có thể chỉ nói:

“Dục đang có, nhưng không phải mọi dục đều phải biến thành hành động.”

Đó là một khác biệt rất lớn.

Có lẽ trưởng thành là tăng thêm những khả năng lựa chọn

Khi còn rất non, giữa xung lực và hành động gần như không có khoảng cách.

Muốn là làm.

Giận là nói.

Sợ là chạy.

Thích là chiếm.

Dần dần, có thêm khả năng:

có thể làm, nhưng cũng có thể không làm.

Có thể nói, nhưng cũng có thể im lặng.

Có thể bước đi.

Có thể chờ.

Có thể hỏi người khác.

Có thể nhận mình sai.

Có thể thay đổi quyết định.

Có thể sửa tổn hại đã gây ra.

Nếu gọi đó là trưởng thành thì có lẽ nên hiểu theo nghĩa này:

không phải tham sân đã biến mất hoàn toàn, mà quyền lực độc quyền của chúng đối với hành động đã giảm đi.

Và sự trưởng thành ấy cũng không đồng đều.

Ta có thể rất tự do ở vùng này và rất non nớt ở vùng khác.

Hôm nay nhìn được.

Ngày mai lại bị kéo đi.

Không cần dựng thêm một cái tôi mang tên:

“Tôi đang ở tầng thứ tư.”

Vì vậy, đừng dùng bản đồ này để phong thánh cho ai

Một vị thầy có thể nói những điều rất sâu sắc.

Có thể có những khoảnh khắc tâm thức phi thường.

Có thể hiểu vô ngã.

Có thể nhìn xuyên nhiều cấu trúc của tư tưởng.

Nhưng điều đó không tự động chứng minh rằng tham, sân hay lậu hoặc đã tận.

Càng không chứng minh rằng mọi hành vi khó hiểu của vị ấy đều là “phương tiện”.

Có lẽ thái độ an toàn hơn là giữ hai con mắt cùng mở.

Một con mắt nhìn vào nội tâm:

tham đang sinh thế nào?

sân đang sinh thế nào?

tư tưởng đang biện hộ ra sao?

Một con mắt nhìn vào hậu quả:

người khác có bị tổn thương không?

quyền lực có bị lạm dụng không?

lời hứa có được giữ không?

sai lầm có được sửa không?

người đi theo có ngày càng tự do hơn không?

Nếu chỉ có con mắt thứ hai, ta dễ trở thành kẻ phán xét.

Nếu chỉ có con mắt thứ nhất, ta dễ bị mê hoặc bởi những câu chuyện đẹp về tỉnh thức.

Có lẽ cần cả hai.

Và ngay cả khi có cả hai, vẫn nên để lại một khoảng nhỏ cho câu:

“Có thể mình chưa thấy hết.”

Đôi khi chính khoảng nhỏ ấy mới là thứ bảo vệ ta khỏi một bức màn mới.

Minh Tiến
Thở vào, thở ra,
Con đường đi tới Tự do – Công bằng – An lạc.