Bài này không nhằm kết luận đúng sai về Trung Quốc, chủ nghĩa tư bản, dân chủ hay lịch sử phát triển.
Những vấn đề ấy chỉ là cảnh được tâm nắm lấy.
Điều cần quan sát là một tiến trình khác:
Từ một thông tin ban đầu, tâm nhận ra một mẫu hình, tiếp tục suy xét, tìm thêm ví dụ, sinh thích thú với cái hiểu ấy, rồi có nguy cơ nắm giữ nó thành lập trường và dựng nên một “người đã hiểu”.
Đây là ghi chép về tiến trình ấy.
1. Xúc: một thông tin đi vào tâm
Khởi đầu chỉ là một thông tin về việc Trung Quốc đạt bước tiến trong công nghệ quang khắc DUV.
Khi ý tiếp xúc với nội dung ấy, xúc sinh khởi.
Do xúc, một cảm giác hứng thú xuất hiện. Tâm không dừng lại ở chiếc máy, mà lập tức hướng đến một câu hỏi rộng hơn:
Có phải Trung Quốc đang lặp lại một tiến trình từng diễn ra nhiều lần trong lịch sử: tiếp nhận thành tựu của nền văn minh khác, kết hợp với năng lực riêng, rồi tạo ra một sức mạnh mới?
Từ đây, dòng tư duy bắt đầu vận hành.
Chú dẫn
Ở giai đoạn này, chưa cần vội xác định suy nghĩ là đúng hay sai. Chỉ cần biết:
Có xúc.
Có thọ.
Có tâm hướng đến một đề tài.
2. Tưởng: nhận ra một mẫu hình
Tâm nhớ đến thế giới Hồi giáo thời hoàng kim, nơi tri thức Hy Lạp, Ba Tư và Ấn Độ được tiếp nhận, dịch thuật rồi phát triển thêm.
Sau đó, châu Âu lại tiếp nhận một phần kho tri thức ấy, góp phần mở đường cho những biến đổi lớn về tư tưởng và khoa học.
Tưởng bắt đầu nhận ra một cấu trúc chung:
Một nền văn minh không nhất thiết phải tự mình sinh ra mọi thành tựu. Nó có thể hấp thụ nhiều nguồn khác nhau, kết hợp chúng lại và tạo ra một hình thức mới mạnh hơn.
Hình ảnh “con lai F1” xuất hiện như một dấu hiệu giúp tâm gom nhiều hiện tượng vào cùng một mẫu.
Đây là hoạt động của tưởng: nhận diện, ghi dấu, đối chiếu và gọi tên.
Chú dẫn
Tưởng giúp thấy các điểm giống nhau, nhưng không bảo đảm rằng mọi sự kiện được gom vào cùng một nhóm đều giống nhau về bản chất.
Chỉ nên ghi nhận:
“Tâm đang nhận ra một mẫu.”
Không nên vội kết luận:
“Tâm đã tìm ra quy luật chung của lịch sử.”
3. Tầm–tứ: tâm tiếp tục phát triển mẫu ấy
Sau khi nhận ra một mẫu hình, tâm tiếp tục hướng đến và rà soát nó.
Từ chuyện Trung Quốc hấp thụ công nghệ, tâm chuyển sang sự cạnh tranh giữa các phương thức sản xuất.
Tâm nghĩ đến những cộng đồng săn bắt–hái lượm sống cạnh các xã hội nông nghiệp.
Xã hội nông nghiệp có thể tạo ra:
- nguồn lương thực ổn định hơn;
- dân số đông hơn;
- kho lương;
- thuế khóa;
- quân đội;
- thợ thủ công;
- bộ máy cai trị.
Trong khi đó, cộng đồng săn bắt–hái lượm có thể tự do hơn ở một số mặt, nhưng không vì thế mà nhất thiết hiền lành hoặc cao thượng hơn. Họ vẫn có thể tranh đất, báo thù, cướp bóc và giết nhau.
Khi nguồn thức ăn từ rừng không đủ hoặc đất đai bị xã hội nông nghiệp mở rộng chiếm lấy, mâu thuẫn phát sinh.
Những cộng đồng có phương thức sản xuất yếu hơn có thể:
- gia nhập vương quốc nông nghiệp;
- làm lính, lao động hoặc dân cống nạp;
- bị đồng hóa;
- rút sâu hơn vào rừng núi;
- đi cướp để sinh tồn;
- chống lại rồi bị tiêu diệt.
Từ đó, một kết luận hiện lên:
Lịch sử không nhất thiết đào thải xã hội kém đạo đức trước. Nó thường đào thải xã hội kém năng suất, kém tổ chức và kém khả năng tự bảo vệ trước.
Ở đây, tầm đưa tâm đến đề tài; tứ giữ tâm ở lại, rà soát, đối chiếu và mở rộng đề tài ấy.
Chú dẫn
Cần phân biệt rõ:
Giải thích vì sao một hệ thống chiến thắng không đồng nghĩa với biện minh cho mọi hành động của nó.
Một cuộc chinh phục có thể dễ hiểu về mặt nhân duyên và chênh lệch sức mạnh mà vẫn tàn bạo, bất thiện và gây khổ.
Thấy nguyên nhân không có nghĩa là xóa trách nhiệm đạo đức.
4. Từ phương thức sản xuất đến Cách mạng công nghiệp
Tâm tiếp tục nhìn sang Cách mạng công nghiệp ở Anh.
Nó không chấp nhận câu chuyện đơn giản rằng công nghiệp hóa chỉ gồm máy hơi nước, sáng chế, nhà máy và tiến bộ.
Hình ảnh “cừu ăn thịt người” hiện lên: đất đai được chuyển sang chăn cừu; nông dân mất quyền sử dụng đất chung; luật pháp hợp thức hóa việc đẩy họ khỏi sinh kế cũ; họ phải bán sức lao động cho nhà máy.
Từ đó, tâm phản ứng với khái niệm “phản biện”.
Người nghèo có thể phản đối, nổi loạn, phá máy hoặc đình công. Nhưng nếu luật pháp, quân đội và bộ máy nhà nước nằm trong tay tầng lớp sở hữu, thì tiếng nói của họ không có quyền lực tương xứng.
Tâm nhận ra:
Có tiếng nói không đồng nghĩa với có quyền lực.
Có phản biện không đồng nghĩa với được lắng nghe.
Cách mạng công nghiệp tạo ra năng suất, của cải, giao thông và sức mạnh quốc gia. Nhưng nó cũng mang trong mình sự đau khổ rất lớn của tầng lớp thấp.
Tâm tiếp tục phân chia các khía cạnh của vấn đề:
- năng lực sản xuất và phẩm chất đạo đức;
- tính hợp pháp và sự công bằng;
- thành công lịch sử và chính nghĩa;
- tiến bộ vật chất và khổ đau bị đẩy xuống người yếu.
Tuy nhiên, sự phân tích này tự nó vẫn chủ yếu là hoạt động của tưởng, tầm–tứ và tư duy suy xét. Chưa nên vội gọi tất cả là trạch pháp giác chi.
Chú dẫn
Tâm có thể đi sang một cực đoan ngược lại:
Vì công nghiệp hóa từng gây đau khổ nên mọi phát triển vật chất đều đáng nghi.
Điều ấy cũng không đúng.
Cần giữ đồng thời hai sự thật:
Phát triển vật chất tạo ra năng lực sống lớn hơn.
Và:
Quá trình phát triển có thể bắt người yếu phải trả giá quá nhiều.
5. Tưởng tiếp tục mở rộng: từ nước Anh sang Trung Quốc
Tâm đem mẫu vừa hình thành áp vào Trung Quốc.
Nó hình dung rằng nhiều người trong bộ máy Trung Quốc có thể biết rõ mặt trái của mô hình họ đang thực hiện:
- người lao động có quyền thương lượng thấp;
- tự do tổ chức và mức độ dân chủ bị giới hạn;
- tư bản dễ sử dụng lao động giá rẻ;
- quan chức có thể hưởng lợi từ đất đai, giấy phép và đầu tư;
- tham nhũng và đặc quyền có thể phát triển.
Nhưng họ cũng có thể thật sự tin rằng nếu không chấp nhận những điều ấy, đất nước sẽ tiếp tục nghèo, yếu, phụ thuộc và dễ hỗn loạn.
Từ góc nhìn đó, bất bình đẳng và bóc lột không nhất thiết được coi là lý tưởng. Chúng có thể được xem là cái giá của tích lũy ban đầu.
Logic ấy hiện lên:
Trước hết phải tạo ra nhà máy, điện lực, đường sá, kỹ sư, công nghệ và nguồn vốn. Khi chưa có của cải để phân phối, chia đều chỉ là chia đều sự nghèo khó.
Mô hình này đem lại cho tâm một sức giải thích khá mạnh.
Chú dẫn
Câu “không còn cách nào khác” có thể là:
- một nhận định thật về hoàn cảnh;
- một niềm tin chân thành;
- một lời tự biện hộ của người đang hưởng lợi;
- hoặc cả ba cùng có mặt.
Một biện pháp có thể có lý do trong giai đoạn đầu nhưng trở thành đặc quyền lâu dài về sau.
Cần hỏi:
Khi điều kiện vật chất đã thay đổi, lý do cũ còn đúng đến đâu?
Nếu xã hội đã giàu hơn mà người yếu vẫn liên tục bị yêu cầu hy sinh, thì câu “chưa đến lúc” có thể đã trở thành phương tiện bảo vệ quyền lực.
6. Phá một lựa chọn giả: nghèo đói không phải đạo đức
Tâm sau đó nhìn sang Triều Tiên.
Nếu phê phán mặt tối của công nghiệp hóa, có phải phải chọn một xã hội đóng kín, nghèo đói và không có khả năng tự sửa sai?
Câu trả lời là không.
Một hệ thống có thể đồng thời:
- nghèo;
- đàn áp;
- che giấu thông tin;
- bất bình đẳng quyền lực;
- bắt tầng lớp thấp chịu phần lớn tổn thất.
Nghèo đói không làm một xã hội trở nên cao đạo.
Từ đây, tâm phá được một lựa chọn giả:
Không phải chỉ có hai con đường: tư bản tàn nhẫn hoặc cộng sản nghèo đói.
Câu hỏi thật sự là:
Làm sao tạo ra năng lực sản xuất đủ mạnh mà vẫn giảm phần khổ bị đẩy xuống người yếu?
Chú dẫn
Tâm thường dựng lên hai cực để dễ lựa chọn:
- hoặc phát triển bằng bóc lột;
- hoặc bảo vệ người yếu rồi cùng nghèo.
Nhưng thực tại không nhất thiết chỉ có hai khả năng ấy.
Khi thấy tâm đang dựng hai cực, có thể ghi nhận:
“Đang phân loại quá cứng.”
Rồi mở lại vấn đề.
7. Từ xã hội trở về gia đình
Từ cấp độ quốc gia, tâm chuyển sang gia đình.
Khi sống sót và duy trì dòng giống là mục tiêu quan trọng nhất, một gia đình nghèo thường đầu tư vào đứa có xác suất thành công cao hơn:
- khỏe mạnh;
- thông minh;
- có khả năng lao động;
- có khả năng học hành;
- có thể lập gia đình và sinh con;
- có thể mang lại địa vị hoặc của cải cho cả nhà.
Ngược lại, đứa trẻ bệnh tật, khuyết tật, học kém hoặc bị xem là không có tương lai có thể được đầu tư ít hơn.
Không nhất thiết vì cha mẹ hoàn toàn không thương.
Họ có thể đang thực hiện một phép tính sinh tồn:
Nếu dồn nguồn lực cho đứa có khả năng thành công, nó có thể cứu cả nhà. Nếu dồn tất cả vào đứa yếu, cả gia đình có thể cùng kiệt quệ.
Tâm thấy xã hội cũng có thể vận hành tương tự.
Khi nguồn lực khan hiếm, xã hội thường ưu tiên:
- người khỏe;
- người giỏi;
- người có năng suất;
- người có khả năng chiến đấu;
- người có khả năng sinh sản;
- người mang lại sức mạnh cho cộng đồng.
Người yếu dễ bị bỏ lại.
Chú dẫn
Phép tính ấy có thể mô tả khá đúng một phần hành vi của gia đình và xã hội.
Nhưng tâm rất dễ trượt sang một kiến chấp lạnh lùng:
Con người chỉ có giá trị bằng năng suất, khả năng sinh sản hoặc xác suất hoàn vốn.
Đó là chỗ cần dừng lại.
Một người có thể không tạo ra nhiều lợi ích vật chất nhưng vẫn trực tiếp cảm nhận:
- đau đớn;
- sợ hãi;
- cô đơn;
- mong muốn được sống;
- mong muốn không bị bỏ rơi.
Thấy logic sinh tồn không có nghĩa là để logic ấy che mất sự thật về khổ.
8. Khi vật chất dư dả, phạm vi bảo vệ người yếu được mở rộng
Tâm tiếp tục quan sát rằng khi năng suất tăng, xã hội có thể dành nhiều nguồn lực hơn cho:
- người khuyết tật;
- người già;
- người bệnh lâu dài;
- trẻ cần giáo dục đặc biệt;
- người không tạo ra lợi ích kinh tế trực tiếp.
Khi sinh tồn bớt khắc nghiệt, việc bảo vệ người yếu không còn đe dọa trực tiếp sự tồn tại của cả nhóm.
Lúc ấy, xã hội nói nhiều hơn về:
- phẩm giá;
- bình đẳng;
- quyền con người;
- an sinh;
- cơ hội;
- lòng nhân đạo.
Tâm nhận ra rằng các giá trị nhân đạo hiện đại không chỉ sinh ra từ tư tưởng đẹp. Chúng còn cần một nền tảng vật chất đủ mạnh để được thực hiện rộng rãi.
Nhưng xã hội vẫn thường ca ngợi người yếu thế khi họ chứng minh được mình phi thường.
Điều ấy cho thấy logic đầu tư chưa biến mất hoàn toàn.
Người yếu vẫn bị hỏi một cách kín đáo:
Anh có thể trở thành người hữu ích đến đâu?
Trong khi bước tiến sâu hơn phải là:
Một người không cần trở thành phi thường mới đáng được sống tử tế.
Chú dẫn
Không nên từ đó kết luận rằng chỉ xã hội giàu mới có lòng từ.
Ngay trong khan hiếm, vẫn có người chia sẻ phần ăn, chăm sóc người bệnh, bảo vệ trẻ yếu và hy sinh lợi ích riêng.
Dư dả làm việc thực hành lòng nhân đạo dễ hơn và rộng hơn. Nhưng lòng từ không hoàn toàn do dư dả sinh ra.
9. Hỷ vi tế: niềm vui khi các mảnh ghép khớp lại
Đến đây, nhiều hiện tượng khác nhau dường như cùng nằm trong một cấu trúc:
- săn bắt và nông nghiệp;
- nông dân và công nghiệp;
- Anh và Trung Quốc;
- Trung Quốc và Triều Tiên;
- xã hội và gia đình;
- người mạnh và người yếu;
- khan hiếm và lòng nhân đạo.
Tâm cảm thấy một niềm vui tinh tế.
Không phải niềm vui thô của dục lạc, mà là sự thỏa mãn khi nhiều mảnh rời rạc được nối lại thành một mô hình.
Tự thân niềm vui trong sự hiểu biết chưa phải vấn đề.
Nhưng chính tại đây, cái hiểu có thể bắt đầu trở thành khả ái.
10. Ái: cái hiểu trở thành khả ái
Ban đầu, tâm chỉ khảo sát một vấn đề.
Sau đó, nó bắt đầu thích cách giải thích vừa hình thành.
Mô hình ấy trở nên khả ái vì nó:
- giải thích được nhiều hiện tượng;
- tạo cảm giác nhất quán;
- phá được những cách nói đạo đức quá đơn giản;
- đem lại cảm giác đã nhìn thấy phần sâu kín của lịch sử.
Đây là một dạng ái tinh tế:
Ái đối với cái hiểu.
Tâm không chỉ nhận biết mô hình. Nó muốn tiếp tục ở trong mô hình ấy.
Nó muốn tìm thêm ví dụ.
Nó muốn làm cho lập luận chặt hơn.
Nó không muốn dừng lại khi vẫn còn một chỗ chưa khớp.
Chú dẫn
Cái hiểu có thể đúng nhiều phần mà vẫn trở thành đối tượng của ái.
Dấu hiệu không chỉ nằm ở nội dung đúng hay sai, mà nằm ở sự dính mắc:
- khó dừng suy nghĩ;
- muốn tiếp tục củng cố;
- thấy hụt hẫng nếu phải đặt vấn đề xuống;
- khó chịu khi người khác không nhìn theo cùng cách;
- cảm giác phải hoàn thiện hệ thống giải thích.
Khi ấy có thể ghi nhận:
“Đang có sự thích thú trong cái hiểu.”
11. Chánh niệm là nơi bắt đầu
Đến đây, một khả năng khác xuất hiện.
Thay vì tiếp tục chạy theo nội dung lịch sử, chánh niệm quay lại nhận biết những pháp đang có mặt:
- hứng thú;
- tưởng;
- tầm–tứ;
- hỷ;
- sự ưa thích;
- nhu cầu củng cố;
- khó chịu trước quan điểm khác;
- hình ảnh về một người đã hiểu.
Chánh niệm là nơi bắt đầu vì nếu không nhận biết pháp đang hiện diện thì không thể khảo sát đúng, cũng không biết nên nuôi dưỡng hay từ bỏ điều gì.
Có thể nói:
Chánh niệm thấy cái đang có.
Trạch pháp thấy nó là gì, do đâu sinh và dẫn về đâu.
Tinh tấn nuôi điều nên phát triển, từ bỏ điều nên đoạn trừ.
Chánh niệm ở đây không chỉ là nhớ kỹ một đối tượng.
Một người có thể nhớ rất dai điều mình ghét hoặc bám chặt vào một quan điểm. Đó chưa chắc là chánh niệm.
Chánh niệm phải nằm trong hướng đi của Chánh đạo: biết rõ thân, thọ, tâm, pháp; nhận biết tham, sân, si khi chúng có mặt; nhận biết khi chúng vắng mặt; thấy sự sinh khởi và đoạn diệt của chúng.
Chánh niệm là thấy rõ pháp đang sinh trước khi tâm chạy theo, chống lại hoặc nhận nó là “tôi” và “của tôi”.
12. Trạch pháp: soi chính tiến trình đang diễn ra
Khi niệm đã nhận biết, trạch pháp mới bắt đầu rõ nghĩa trong tiến trình tu tập.
Trạch pháp không đơn giản là suy nghĩ sâu, phân tích rộng hoặc tìm ra một lý thuyết chặt chẽ.
Một người có thể suy luận rất nhiều nhưng vẫn chỉ đang vận hành bằng tưởng, tầm–tứ, ái và hý luận.
Trạch pháp là dùng tuệ khảo sát những pháp đang sinh:
Pháp này là gì?
Do duyên gì mà sinh?
Nó đang tăng trưởng theo hướng nào?
Nó đang nuôi tham, sân, si hay làm chúng suy giảm?
Nó đưa đến ái–thủ hay đưa đến ly tham?
Pháp nào cần được tu tập?
Pháp nào cần được từ bỏ?
Trong trường hợp này, trạch pháp không chỉ hỏi:
Lý thuyết về lịch sử có đúng không?
Mà còn hỏi:
Vì sao tâm thích lý thuyết này?
Niềm vui trong cái hiểu đang dẫn đến sáng tỏ hay chấp trước?
Tâm đang khảo sát hay đang bảo vệ lập trường?
Có ngã mạn chen vào không?
Có một “người đã hiểu” đang được hình thành không?
Đây là điểm khác biệt giữa phân tích trí thức và trạch pháp giác chi.
Có thể nói:
Tưởng nhận ra mẫu.
Tầm–tứ phát triển mẫu.
Niệm nhận biết các pháp đang sinh quanh mẫu ấy.
Trạch pháp dùng tuệ khảo sát chúng và phân biệt hướng đi của chúng.
Trạch pháp đúng hướng không chỉ soi đối tượng bên ngoài. Nó soi luôn sự dính mắc của người đang quan sát.
13. Tinh tấn: không nuôi điều đã được thấy là bất thiện
Sau khi niệm nhận biết và trạch pháp phân biệt, tinh tấn giác chi làm công việc tiếp theo.
Tinh tấn không phải ép tâm, căng thẳng hay cố thắng một ý nghĩ.
Tinh tấn là năng lượng đúng hướng:
- ngăn bất thiện chưa sinh;
- từ bỏ bất thiện đã sinh;
- làm sinh thiện pháp chưa sinh;
- duy trì và phát triển thiện pháp đã sinh.
Trong tiến trình này, tinh tấn có thể là:
- không tiếp tục tìm ví dụ chỉ để bảo vệ lập trường;
- không nuôi khó chịu đối với ý kiến khác;
- không dựng thêm hình ảnh “tôi là người hiểu sâu”;
- giữ niệm trên hỷ, ái và nhu cầu củng cố;
- tiếp tục khảo sát một cách trung thực;
- sẵn sàng nhìn dữ kiện không phù hợp với mô hình.
Tinh tấn đúng không làm tâm căng thêm.
Nó giúp tâm không buông xuôi trước tập khí, nhưng cũng không đàn áp pháp đang sinh.
14. Thủ: từ cái hiểu thành lập trường
Nếu ái đối với cái hiểu không được nhận biết, thủ có thể xuất hiện.
Tâm bắt đầu nắm lấy mô hình ấy như một sự thật nền tảng:
Đây mới là cách nhìn thực tế.
Rồi từ đó sinh ra sự phân chia:
- người thấy được cơ chế thật;
- và người chỉ nói bằng đạo đức ngây thơ.
Từ khảo sát, tâm chuyển sang bảo vệ.
Những dữ kiện phù hợp được tiếp nhận nhanh.
Những dữ kiện không phù hợp bị xem nhẹ hoặc bị giải thích lại cho vừa với mô hình.
Đây là lúc tư duy phân tích có thể chuyển thành kiến thủ.
Chú dẫn
Một dấu hiệu quan trọng của kiến thủ là tâm không còn thật sự muốn biết sự thật.
Nó muốn bảo vệ điều mình đã biết.
Câu hỏi cần đặt ra là:
Có hiện tượng nào không phù hợp với mô hình này không?
Nếu tâm không muốn nhìn vào ngoại lệ hoặc dữ kiện chống lại mình, sự khảo sát đã mất tự do.
Trạch pháp sẵn sàng soi cả điều đang được tin.
Kiến thủ chỉ muốn củng cố điều đã tin.
15. Hữu: “người đã hiểu” được hình thành
Sau khi có một lập trường, một hình ảnh về bản thân bắt đầu xuất hiện:
Tôi là người nhìn thấy bản chất lạnh lùng của lịch sử.
Tôi không bị những lời nói đạo đức che mắt.
Tôi nhìn được điều người khác không muốn nhìn.
Lúc này không chỉ có một thế giới quan được xây dựng.
Một người sở hữu thế giới quan ấy cũng được xây dựng.
Đây là một dạng hữu:
Trở thành một loại người nào đó trong chính thế giới tư tưởng của mình.
Từ đó, phản biện đối với mô hình không còn chỉ là dữ liệu.
Nó có thể trở thành sự đe dọa đối với hình ảnh “tôi là người đã hiểu”.
Chú dẫn
Chỗ nguy hiểm nhất không phải là nghĩ sai.
Chỗ nguy hiểm nhất là đồng hóa mình với cái nghĩ đúng.
Khi ấy, trí tuệ trở thành chỗ trú ngụ của bản ngã.
16. Hý luận: từ một ý nghĩ thành cả một thế giới
Từ một thông tin về DUV, tâm đã đi qua:
- lịch sử văn minh;
- phương thức sản xuất;
- chiến tranh;
- công nghiệp hóa;
- bóc lột;
- Trung Quốc;
- Triều Tiên;
- gia đình;
- sinh tồn;
- người mạnh;
- người yếu;
- lòng nhân đạo.
Một xúc ban đầu đã phát triển thành cả một thế giới khái niệm.
Điều này không có nghĩa mọi suy nghĩ đều vô ích.
Nhưng nó cho thấy cách tâm tự nuôi mình:
một khái niệm gọi thêm khái niệm khác;
một kết luận gọi thêm ví dụ;
một mô hình gọi thêm một người sở hữu mô hình.
Đó là tiến trình hý luận.
Chuỗi tâm có thể được tóm lại như sau
Xúc Ý tiếp xúc với thông tin về DUV và Trung Quốc.
Thọ Sinh cảm giác hứng thú và kích thích trí tuệ.
Tưởng Nhận ra mẫu hình giữa nhiều sự kiện.
Tầm–tứ Hướng đến đề tài, duy trì, đối chiếu và phát triển nó.
Hỷ vi tế Thỏa mãn khi nhiều mảnh ghép khớp lại.
Ái Cái hiểu trở thành khả ái.
Tại đây có hai hướng.
Nếu thiếu niệm:
Thủ Cái hiểu được nắm giữ thành lập trường.
Hữu Hình thành “người đã hiểu”.
Hý luận Cả một thế giới khái niệm tiếp tục tăng sinh.
Nếu có niệm:
Chánh niệm Nhận biết các pháp đang sinh: tưởng, tầm–tứ, hỷ, ái, nhu cầu củng cố, ngã mạn và hình ảnh về “người đã hiểu”.
Trạch pháp Dùng tuệ khảo sát các pháp ấy, thấy nhân duyên, khuynh hướng và hậu quả của chúng; phân biệt điều gì nuôi ái–thủ, điều gì đưa đến ly tham.
Tinh tấn Không tiếp tục nuôi phần bất thiện, đồng thời duy trì và phát triển niệm, tuệ cùng sự khảo sát chân thật.
Từ đây, nếu được tu tập đúng hướng, các giác chi còn lại có thể tiếp tục sinh khởi:
Hỷ giác chi Niềm vui thanh tịnh khi thấy pháp rõ hơn và tham, sân, si suy giảm; không phải hưng phấn vì mình đã lập luận đúng.
Khinh an giác chi Thân tâm lắng dịu, không còn gấp gáp phải hoàn thiện hệ thống tư tưởng.
Định giác chi Tâm đứng vững, thống nhất, không bị từng ý nghĩ kéo đi.
Xả giác chi Tâm quân bình, thấy cả cái đúng trong lập luận lẫn sự dính mắc vào lập luận mà không nhận chúng là “tôi” hay “của tôi”.
Có thể tóm tắt bảy giác chi như sau:
Niệm nhận biết.
Trạch pháp phân biệt.
Tinh tấn thực hành điều cần làm.
Hỷ làm tâm sáng vui.
Khinh an làm thân tâm lắng dịu.
Định làm tâm đứng vững.
Xả làm tâm quân bình, không nắm giữ.
Những chú dẫn để không bị lạc
1. Thấy mẫu hình không có nghĩa đã thấy toàn bộ sự thật
Mọi mô hình đều là một cách gom thực tại.
Mô hình có thể hữu ích nhưng không phải bản thân thực tại.
2. Giải thích không phải biện minh
Biết vì sao một việc xảy ra không có nghĩa phải chấp nhận nó là thiện hoặc chính đáng.
3. Sức mạnh không đồng nghĩa với chân lý
Một hệ thống chiến thắng có thể vì mạnh hơn, không phải vì đạo đức hơn.
4. Không dùng đạo đức để che khuất điều kiện vật chất
Lương thực, năng suất, quân lực, công nghệ và khả năng tổ chức là những điều kiện có thật.
Thiện chí không thể thay thế hoàn toàn các điều kiện ấy.
5. Không dùng điều kiện vật chất để xóa mất khổ
Con người không chỉ là năng suất, chi phí hay xác suất sinh tồn.
Người yếu vẫn là chúng sinh đang cảm thọ khổ.
6. Phân biệt suy nghĩ nhiều với trạch pháp
Suy nghĩ nhiều có thể chỉ là tưởng, tầm–tứ và hý luận.
Trạch pháp phải đi cùng niệm và tuệ, soi rõ pháp nào đang nuôi ái–thủ, pháp nào đưa đến ly tham.
7. Tìm dữ kiện chống lại điều đang được tin
Nếu tâm chỉ tìm bằng chứng ủng hộ, sự khảo sát đã bắt đầu chuyển thành thủ.
8. Quan sát phản ứng khi phải dừng
Nếu dừng lại mà tâm thấy bồn chồn, hụt hẫng hoặc tiếc nuối, có thể ái đang vận hành.
9. Quan sát sự hình thành của “người đã hiểu”
Khi xuất hiện ý nghĩ:
“Tôi là người thấy được điều người khác không thấy,”
hãy nhận biết một hữu mới đang sinh.
Những câu ghi nhận ngắn
Khi tâm bắt đầu nối các sự kiện:
“Đang nhận ra một mẫu.”
Khi lập luận tiếp tục được phát triển:
“Đang có tầm–tứ.”
Khi nhiều mảnh ghép khớp lại:
“Đang có hỷ trong cái hiểu.”
Khi muốn tìm thêm ví dụ để củng cố:
“Cái hiểu đang trở thành khả ái.”
Khi khó chịu với ý kiến khác:
“Đang bảo vệ lập trường.”
Khi thấy mình nhìn sâu hơn người khác:
“Một người đã hiểu đang được dựng lên.”
Khi sự tàn nhẫn có vẻ hợp lý:
“Đang giải thích, không phải biện minh.”
Khi con người bị biến thành con số:
“Đây là chúng sinh đang cảm thọ khổ.”
Khi niệm quay lại nhận biết tiến trình:
“Đây là tưởng.”
“Đây là tầm–tứ.”
“Đây là hỷ.”
“Đây là ái.”
Khi trạch pháp khảo sát:
“Pháp này là gì?”
“Do duyên gì mà sinh?”
“Nó đang tăng trưởng theo hướng nào?”
“Nó đang nuôi tham, sân, si hay làm chúng suy giảm?”
“Nó đưa đến ái–thủ hay đưa đến ly tham?”
“Pháp nào cần được tu tập?”
“Pháp nào cần được từ bỏ?”
Kết
Điều cần thấy không chỉ là lịch sử vận hành như thế nào.
Điều cần thấy ngay trong hiện tại là:
Một cảnh được tiếp xúc.
Một cảm thọ sinh lên.
Tưởng nhận ra một mẫu.
Tầm và tứ tiếp tục phát triển mẫu ấy.
Tâm sinh hỷ khi các mảnh ghép khớp lại.
Cái hiểu trở thành khả ái.
Nếu thiếu niệm, ái dẫn đến thủ; thủ làm duyên cho hữu; rồi một “người đã hiểu” xuất hiện trong thế giới hý luận do chính tâm dựng nên.
Nếu có chánh niệm, tâm nhận biết rõ các pháp đang sinh.
Từ nền tảng ấy, trạch pháp khảo sát:
Pháp này là gì?
Do duyên gì mà sinh?
Nó đang tăng trưởng theo hướng nào?
Nó đang nuôi tham, sân, si hay làm chúng suy giảm?
Nó đưa đến ái–thủ hay đưa đến ly tham?
Pháp nào cần được tu tập?
Pháp nào cần được từ bỏ?
Tinh tấn tiếp tục công việc ấy: không nuôi điều bất thiện, làm sinh và phát triển điều thiện.
Không cần phủ nhận tư duy.
Không cần sợ cái hiểu.
Chỉ cần thấy rõ thời điểm:
tư duy đang khảo sát
chuyển thành tâm đang ưa thích;
cái thấy đang được sử dụng
chuyển thành cái thấy đang được nắm giữ;
một nhận thức đang sinh
chuyển thành “tôi là người đã nhận thức”.
Khi tiến trình ấy được biết rõ, tư duy vẫn có thể tiếp tục mà không nhất thiết trở thành trói buộc.
Trí tuệ khi ấy không còn là căn nhà cho bản ngã trú ngụ.
Nó chỉ là một pháp sinh lên do duyên, được biết rõ, được sử dụng đúng lúc, rồi được đặt xuống.