Bài viết tiếp nối: Từ mệnh lệnh tồn tại đến cái tôi và cái cao cả
Có một lúc trong tu tập, bạn bắt đầu nhìn thấy một điều khá khó chịu:
rất nhiều thứ trong mình không chờ “tôi” quyết định mới bắt đầu.
Đói sinh lên.
Sợ sinh lên.
Dục sinh lên.
Mệt thì muốn nghỉ.
Bị xúc phạm thì muốn phản ứng.
Được khen thì dễ chịu.
Một điều dễ chịu xuất hiện, tâm muốn giữ.
Một điều khó chịu xuất hiện, tâm muốn tránh.
Trước khi ta kịp kể một câu chuyện về mình, đời sống đã chuyển động.
Ở một tầng rất căn bản, nó dường như mang một mệnh lệnh cổ xưa:
Hãy tiếp tục.
Hãy sống.
Hãy tìm thức ăn.
Hãy tránh nguy hiểm.
Hãy giữ thân này.
Hãy tìm nơi an toàn.
Hãy sinh sản.
Hãy bảo vệ những gì đang giúp mình tồn tại.
Không có gì đáng xấu hổ trong đó.
Nếu không có những cơ chế ấy, có lẽ chẳng có chúng ta ở đây để nói về đạo, tự do hay ý nghĩa.
Nhưng con người dường như cũng không hoàn toàn bằng lòng với việc chỉ tiếp tục.
Có những lúc một câu hỏi xuất hiện:
Nếu chỉ ăn, ngủ, sinh sản, kiếm tiền, tránh đau, tìm dễ chịu rồi chết đi, thì đời sống này dùng để làm gì?
Ở đó xuất hiện một hướng khác.
Muốn hiểu.
Muốn sống tử tế hơn.
Muốn tự do hơn.
Muốn làm một điều vượt khỏi lợi ích tức thời của mình.
Muốn xây một thứ còn lại cho người khác.
Muốn bảo vệ một người yếu hơn.
Muốn nói thật dù mất lợi ích.
Muốn chữa, dạy, viết, tạo dựng, chăm sóc, chịu trách nhiệm.
Muốn một đời sống không chỉ tiếp tục, mà đáng để tiếp tục.
Tạm gọi hướng đó là:
cái cao cả.
Nhưng “tồn tại” và “cao cả” chỉ là hai từ để mở cuộc quan sát.
Không phải hai chiếc hộp để nhét đời sống vào.
Cơn đói không giống dục.
Dục không giống ham muốn được công nhận.
Sợ chết không giống sợ mất mặt.
Một người mẹ lo con không giống một người bảo vệ quyền lực.
Tình yêu không giống chiếm hữu.
Khát vọng chân lý không giống nhu cầu được xem là người biết chân lý.
Nếu quên điều đó, hai từ này rất nhanh biến thành một sơ đồ đẹp hơn đời sống.
Tu tập thường bắt đầu bằng việc bớt.
Bớt nói.
Bớt kích thích.
Bớt tìm khoái cảm.
Bớt chạy theo dục.
Bớt những thứ khiến tâm cứ bị kéo ra ngoài.
Điều này có lý do.
Nếu một thôi thúc vừa sinh đã được thỏa mãn, ta thường chỉ thấy một chuỗi rất ngắn:
căng lên,
tìm,
được,
xẹp xuống.
Ta khó thấy dục khi không được cho ăn.
Khó thấy cách tâm dựng lý do.
Khó thấy sự bực bội khi bị ngăn.
Khó thấy cái tôi lập tức đứng ra biện hộ:
“Chỉ một lần thôi.”
“Có gì đâu.”
“Mình xứng đáng.”
“Ai cũng vậy.”
Cho nên giới, tiết chế, khóa tu, việc chủ động giảm kích thích có một giá trị rất thật:
chúng tạo điều kiện để thấy.
Không phải vì ít hơn tự động cao hơn.
Không phải vì nhịn đồng nghĩa với thanh tịnh.
Mà vì có những thứ chỉ lộ mặt khi không được thỏa mãn ngay.
Ở điểm này, “bớt” là một kỹ thuật nhận thức.
Nhưng bớt không phải định nghĩa của đời sống cao cả.
Đó là hai chuyện khác nhau.
Có những điều chỉ thấy khi dừng lại.
Nhưng cũng có những điều chỉ thấy khi bước vào.
Quyền lực chỉ lộ một phần khi ta từ chối cầm nó.
Phần khác chỉ lộ khi ta thật sự có quyền quyết định đời sống của người khác.
Tình yêu không thể hiểu hết bằng cách tránh yêu.
Trách nhiệm không thể hiểu chỉ trong một căn phòng yên tĩnh.
Một người có thể nghĩ mình rất kiên nhẫn cho đến khi phải chăm một người bệnh nhiều tháng.
Có thể nghĩ mình không tham quyền cho đến khi được trao quyền.
Có thể nghĩ mình rất từ bi cho đến khi phải quyết định sa thải một người để giữ một tổ chức tồn tại.
Có thể nghĩ mình đã buông dục cho đến khi bước vào một mối quan hệ thật sự, nơi yêu, chiếm hữu, sợ mất, trách nhiệm và ham muốn cùng xuất hiện.
Có thể nghĩ mình đã hết sân cho đến khi phải đứng trước một người đang làm hại kẻ yếu hơn.
Có những sự thật chỉ hiện ra khi ta ở lại đủ lâu trong một tình huống không sạch sẽ.
Không phải lúc nào rút lui cũng sáng.
Không phải lúc nào dấn thân cũng mê.
Cái tôi không chỉ sống bằng lấy.
Nó cũng có thể sống bằng không lấy.
“Tôi không cần.”
“Tôi không dục.”
“Tôi không tranh.”
“Tôi không dính.”
“Tôi đứng ngoài.”
“Tôi sống rất đơn giản.”
Một người có thể chạy theo khoái cảm nên không thấy mình.
Một người khác có thể lấy việc từ chối khoái cảm làm nơi ẩn nấp nên cũng không thấy mình.
Dục thô im đi.
Một thứ khác có thể xuất hiện:
dục được trong sạch.
dục được đúng.
dục được nhìn thấy như người thanh tịnh.
dục được đứng ngoài những rối ren của người khác.
Vì thế, bớt chỉ giúp thấy nếu chính cái bớt cũng được nhìn.
Nếu không, phương tiện rất nhanh trở thành căn cước.
Đây là một trong những cái bẫy khó nhất của tu tập.
Ban đầu ta nhìn thấy những lực từng vận hành mình trong bóng tối.
Đó là bước tiến thật.
Nhưng ngay sau đó có thể xuất hiện một ý nghĩ rất nhỏ:
“Mình khác họ.”
Người kia vẫn chạy theo tiền.
Người kia vẫn chạy theo dục.
Người kia vẫn muốn được công nhận.
Mình thì thấy được tất cả những thứ đó.
Trước kia cái tôi tự hào vì có.
Bây giờ nó tự hào vì không cần.
Trước kia nó đứng trên người khác bằng tài sản.
Bây giờ nó đứng trên người khác bằng giới hạnh.
Trước kia nói:
“Tôi có nhiều hơn.”
Bây giờ nói:
“Tôi buông được nhiều hơn.”
Cái áo thay đổi.
Nhu cầu bảo vệ một hình ảnh về mình vẫn còn.
Và hình ảnh tinh thần thường khó nhìn hơn hình ảnh thế tục rất nhiều.
Nhưng chỉ nói về cái tôi vẫn chưa đủ.
Bởi đời sống của ta không bắt đầu từ một cá nhân hoàn chỉnh rồi sau đó mới va vào người khác.
Ngay từ đầu, ta đã sống trong người khác.
Ngôn ngữ ta dùng là ngôn ngữ nhận từ người khác.
Cách ta hiểu đúng sai được hình thành trong gia đình, cộng đồng, lịch sử.
Một món nợ có thể quyết định cách ta sống.
Một đứa trẻ có thể thay đổi toàn bộ ý nghĩa của tự do.
Một người cha bệnh có thể khiến kế hoạch xuất gia phải dừng.
Một người vợ, người chồng, một nhân viên, một người bạn, một cộng đồng — họ không chỉ là những người có thể bị ta làm tổn thương.
Họ còn là một phần của cái tôi mà ta tưởng hoàn toàn thuộc về mình.
Cho nên tha nhân không phải lực thứ ba đứng bên ngoài hai lực kia.
Người khác đã ở trong câu chuyện ngay từ đầu.
Điều này làm cho giới trở nên quan trọng theo một cách khác.
Giới không chỉ là kỹ thuật để quan sát tâm.
Giới cũng là một lời cam kết với thế giới mình đang sống trong đó.
Không sát sinh không chỉ để nhìn sân.
Không trộm cắp không chỉ để nhìn tham.
Không tà hạnh không chỉ để nghiên cứu dục.
Không nói dối không chỉ để quan sát nỗi sợ.
Giới còn nói:
những gì đang xảy ra trong tôi không cho tôi quyền biến người khác thành nơi trả giá.
Tôi có thể hiểu rất rõ cơn giận của mình.
Nhưng câu đã nói ra vẫn có thể làm một người đau nhiều năm.
Tôi có thể quan sát dục rất sâu.
Nhưng dục của tôi vẫn có thể phá đời một người.
Tôi có thể hiểu tham là một cơ chế của tự bảo tồn.
Nhưng nếu tham của tôi biến thành bóc lột, hiểu cơ chế không xóa hậu quả.
Đạo đức không thể bị thu lại thành một bài tập quan sát tâm.
Có những việc phải dừng đơn giản vì nếu tiếp tục, một người khác sẽ bị tổn thương.
Và cũng có những việc phải làm.
Đây là chỗ “cao cả” không thể chỉ mang hình dáng từ khước.
Có khi cái cao cả là không lấy.
Nhưng có khi nó là xây.
Là đứng ra.
Là chịu trách nhiệm.
Là dùng quyền lực đúng lúc.
Là nói một câu khó nghe khi im lặng sẽ bảo vệ kẻ mạnh.
Là ở lại trong một tổ chức đang vỡ để sửa nó.
Là chữa một người bệnh.
Là nuôi một đứa trẻ.
Là viết một điều không ai muốn nghe.
Là làm luật.
Là dựng một trường học.
Là giữ một cộng đồng khỏi tan.
Là làm một công việc không sạch sẽ hoàn toàn nhưng cần thiết.
Không phải mọi điều đáng sống đều có hình dáng “bớt”.
Có những điều chỉ tồn tại vì ai đó đã chịu bước vào và làm.
Và khi làm, người ta thường phải bẩn tay.
Một người lãnh đạo có thể phải chọn giữa giữ một nhân viên và giữ cả tổ chức.
Một người cha có thể phải từ bỏ một con đường mình rất muốn đi vì con còn nhỏ.
Một người con có thể phải trở lại đời sống thường ngày để chăm cha mẹ già.
Một người đang trong mối quan hệ độc hại có thể phải chọn rời đi dù biết người kia sẽ đau.
Một người có quyền lực có thể phải dùng quyền lực để ngăn một kẻ khác gây hại.
Một người có thể phải nói một sự thật khiến hòa khí vỡ.
Ở những chỗ ấy, không còn lựa chọn sạch.
Không còn một bên là dục và một bên là cao cả rõ ràng.
Không còn chỉ cần “nhìn cho rõ rồi chọn đúng”.
Có khi lựa chọn nào cũng làm mất một thứ.
Có khi làm điều đúng với một người lại làm đau người khác.
Có khi bảo vệ một giá trị khiến mình phản bội một giá trị khác.
Đó là chỗ mọi sơ đồ bắt đầu yếu đi.
Và cũng ở đây, tự do trở thành một câu hỏi khó.
Nếu đói, sợ, dục, nhu cầu được công nhận và rất nhiều lực khác sinh trước khi “tôi” kịp quyết định, thì ai đang chọn?
Không có một câu trả lời dễ.
Có lẽ không có một cái tôi hoàn toàn độc lập đứng ngoài mọi điều kiện rồi bấm nút quyết định.
Sự lựa chọn của ta luôn đi qua thân thể này, lịch sử này, hoàn cảnh này, những quan hệ này, những điều đã học, những gì đang sợ và những gì còn không nhìn thấy.
Nhưng điều đó không có nghĩa mọi hành động đều như nhau.
Giữa phản ứng tức thì và hành động, đôi khi vẫn xuất hiện một khoảng.
Có khi khoảng ấy được tạo bởi chánh niệm.
Có khi bởi giới.
Có khi bởi một người khác ngăn mình lại.
Có khi bởi luật pháp.
Có khi bởi nghèo đói được giải quyết bớt.
Có khi bởi một đêm ngủ đủ.
Có khi bởi trị liệu.
Có khi bởi kinh nghiệm của chính những lần mình đã làm sai.
Ta không cần biến khoảng đó thành một “linh hồn tự do” bí mật.
Chỉ cần nhận ra:
khả năng không phản ứng hoàn toàn giống hôm qua là có thật, nhưng nó không chỉ do một mình tôi tạo ra.
Đó cũng là lý do không nên thần thánh hóa việc thấy.
Có người nhìn được rất sâu vì họ đã được bảo vệ đủ lâu để nhìn.
Có người chưa thể ngồi quan sát bởi họ đang phải kiếm tiền trả nợ.
Có người cần được đưa ra khỏi một căn nhà nguy hiểm trước khi nói về nội tâm.
Có người cần thuốc.
Có người cần luật pháp.
Có người cần người khác giữ tay lại.
Có người cần một cộng đồng đỡ lấy mình trước khi họ có đủ khoảng trống để tự thấy.
Đôi khi thấy là khởi đầu.
Đôi khi thấy chỉ xuất hiện sau khi đời sống đã được giữ lại bởi người khác.
Không có một thứ tự phổ quát.
Cho nên xuất gia, khóa tu, giới luật vẫn có giá trị rất lớn.
Nhưng không phải vì chúng tạo ra một đời sống “cao hơn”.
Chúng tạo ra một số điều kiện đặc biệt.
Ít kích thích hơn.
Ít cửa thoát hơn.
Ít lý do mặc cả hơn.
Một môi trường nơi ta có thể thấy dục khi nó không được thỏa ngay.
Thấy tâm khi không có điện thoại.
Thấy cái tôi khi không được công nhận.
Thấy thân khi không được ăn theo ý thích.
Những cái thấy ấy rất quý.
Nhưng đó không phải toàn bộ đời sống.
Một người có thể thấy rất rõ mình trong mười ngày im lặng.
Rồi về nhà mới phát hiện mình không biết sống với vợ.
Có thể giữ giới rất đẹp trong khóa tu.
Rồi trở lại công việc mới thấy mình không biết dùng quyền lực.
Có thể buông điện thoại rất dễ trong thiền viện.
Rồi trở lại đời sống mới thấy mình không biết ở lại với một đứa trẻ đang khóc cả đêm.
Một môi trường giúp thấy một loại sự thật.
Đời sống khác sẽ làm lộ những loại sự thật khác.
Vì thế, có lẽ không nên hỏi:
“Bên nào cao hơn?”
Cũng không nên hỏi:
“Làm sao cân bằng tồn tại và cao cả?”
Hai câu ấy quá dễ đưa ta trở lại một sơ đồ.
Có lẽ nên hỏi gần hơn:
Trong hoàn cảnh này, điều gì đang thực sự xảy ra?
Tôi đang đói hay đang tham?
Tôi đang bảo vệ một giới hạn cần thiết hay đang trốn tránh?
Tôi đang hy sinh hay đang cần người khác công nhận sự hy sinh?
Tôi đang từ bỏ dục hay đang xây một hình ảnh thanh tịnh?
Tôi đang tức giận vì cái tôi bị chạm hay vì một người khác đang thật sự bị hại?
Tôi đang ở lại vì trách nhiệm hay vì sợ mất?
Tôi đang rời đi vì sáng suốt hay vì không chịu nổi việc mình không còn sạch?
Không có một câu trả lời dùng được cho mọi lần.
Và đôi khi câu trả lời chỉ rõ sau khi ta đã hành động và phải sống với hậu quả.
Có lẽ đây mới là chỗ Đường vào hiện sinh bắt đầu.
Không tìm một thế giới khác.
Không chạy khỏi đời sống này.
Nhưng cũng không biến đời sống thành một phòng quan sát.
Có lúc phải dừng để thấy.
Có lúc phải bước vào để biết.
Có lúc phải nhịn.
Có lúc phải làm.
Có lúc phải im.
Có lúc phải nói.
Có lúc phải rời đi.
Có lúc phải ở lại dù rất muốn rời.
Có lúc phải từ bỏ quyền lực.
Có lúc lại phải nhận lấy quyền lực và chịu trách nhiệm với nó.
Không có hình dáng duy nhất của một đời sống đáng sống.
Tồn tại vẫn ở đó.
Nó vẫn nói:
Hãy tiếp tục.
Và cái cao cả, nếu từ này còn có ích, có lẽ không phải một nơi nằm phía đối diện.
Nó xuất hiện khi con người không còn để toàn bộ đời sống bị quyết định chỉ bởi việc bảo vệ chính mình.
Nhưng nó cũng không nhất thiết mang hình dáng từ bỏ.
Có khi là cho đi.
Có khi là xây.
Có khi là chịu mất.
Có khi là nhận trách nhiệm.
Có khi là một quyết định rất nhỏ không ai nhìn thấy.
Và có khi, ta sẽ chỉ biết lựa chọn ấy có thật sự cao cả hay không sau nhiều năm nhìn lại.
Cho nên thấy vẫn quan trọng.
Bớt vẫn quan trọng.
Giới vẫn quan trọng.
Nhưng không có thứ nào trong số đó là ngôi nhà cuối cùng.
Bớt là một cánh cửa.
Quan sát là một cánh cửa.
Hành động cũng là một cánh cửa.
Tha nhân cũng là một cánh cửa.
Có những điều chỉ hiện khi đứng yên.
Có những điều chỉ hiện khi tay mình đã dính vào hậu quả của một lựa chọn.
Và có lẽ không ai được miễn khỏi cả hai.
Đến cuối cùng, câu hỏi không còn là:
“Tôi đã thấy được bao nhiêu?”
Mà gần hơn với:
Tôi đang sống thế nào với những gì mình đã thấy?
Có những câu trả lời sẽ làm mình nhẹ hơn.
Có những câu trả lời sẽ khiến mình mất một thứ.
Có những câu trả lời phải trả giá ngay.
Có những câu trả lời chỉ biết là sai sau nhiều năm.
Không phải mọi thứ đều cân được.
Không phải mọi mâu thuẫn đều hòa được.
Và có lẽ cũng không cần cố khép chúng lại quá sớm.
Bởi đời sống này không phải một bài luận.
Ta phải sống nó trước khi hiểu hết nó.