Cái vấn đề là không ai cấm bạn xuất gia, từ bỏ đời sống gia đình để hoàn toàn cống hiến cho con đường giải thoát.
Dù chưa thể giải thoát ngay trong đời này, sự lựa chọn ấy vẫn có thể tạo ra những nhân duyên thuận lợi cho con đường phía trước — thứ mà người ta thường gọi bằng một cái tên nghe rất êm tai: công đức.
Nhưng xin đừng nhầm giữa cái khó của hình thức và cái khó của con đường.
Nhìn từ bên ngoài, xuất gia dường như khó hơn: rời gia đình, từ bỏ nhiều tiện nghi, sống trong giới luật và khuôn phép.
Nhưng tôi từng nghe Sư bà Hải Triều Âm nói một ý rất đáng suy nghĩ: xuất gia lại là con đường dễ hơn nếu mục tiêu của bạn thực sự là đoạn khổ và tìm được an lạc.
Điều ấy thoạt nghe có vẻ nghịch lý, nhưng thực ra khá tự nhiên.
Ở ngoài đời, rất nhiều thứ liên tục kích thích dục vọng, sở hữu, cạnh tranh, hơn thua, danh dự, tình cảm, tiền bạc và nỗi sợ mất đi những gì mình đang có.
Xuất gia, nếu gặp được một môi trường đúng pháp, có thể cắt bớt rất nhiều những duyên ấy.
Ít thứ phải sở hữu hơn thì cũng ít thứ phải giữ.
Ít ràng buộc thế tục hơn thì cũng ít thứ phải sợ mất.
Có nhiều thời gian hơn cho giới, định, học pháp, hành trì.
Có cơ hội sống gần những người đã dành phần lớn đời mình cho tu tập.
Theo nghĩa đó, xuất gia có thể là một môi trường thuận lợi hơn để đi sâu.
Nhưng cần nói ngay điều ngược lại:
ít thứ để sở hữu hơn không có nghĩa là ít chấp hơn.
Người không còn nhà cửa vẫn có thể chấp chiếc giường của mình.
Không còn gia đình vẫn có thể chấp đệ tử.
Không còn địa vị xã hội vẫn có thể chấp vị trí trong tăng đoàn.
Không còn cạnh tranh tiền bạc vẫn có thể cạnh tranh ảnh hưởng, danh tiếng, pháp môn, sự kính trọng của Phật tử.
Cái tôi không chết chỉ vì cạo tóc.
Nó chỉ có thể thay áo.
Thậm chí có những dạng tham, sân, chấp trong môi trường tôn giáo còn khó nhìn hơn, bởi chúng được bọc trong những ngôn từ rất đẹp: vì đạo, vì chúng, vì hộ pháp, vì giáo hóa.
Người ở ngoài đời nổi giận có khi biết mình đang giận.
Người ở trong đạo nổi giận rồi gọi đó là bảo vệ chánh pháp thì đôi khi lại khó thấy sân hơn.
Vì vậy, chùa không phải tự động là một nơi nhẹ hơn.
Nó chỉ là một môi trường khác.
Nếu gặp đúng thầy, đúng chúng, đúng giới luật, đúng thiện hữu, đó là trợ duyên rất lớn.
Nếu gặp sai môi trường, người ta có thể chỉ đổi từ một mạng lưới ràng buộc này sang một mạng lưới ràng buộc khác.
Có người rời gia đình rồi lại lập một “gia đình mới” trong chùa, với đủ thương ghét, phụ thuộc, ganh tị, sợ mất và sợ bị bỏ rơi.
Cho nên điều đáng quý của xuất gia không nằm ở hình thức tự nó.
Nó nằm ở chỗ hình thức ấy có thật sự giúp tâm bớt tham, bớt sân, bớt si hay không.
Còn nếu bạn chọn ở lại đời, ở lại chợ, hãy nhớ rằng đó cũng là một con đường khó.
Khó không nhất thiết vì từng bước đều khó.
Khó là khó đi xa.
Bởi bạn phải tập buông ngay giữa những thứ mỗi ngày vẫn yêu cầu bạn nắm giữ.
Phải tập bớt tham trong khi vẫn kiếm tiền.
Phải tập bớt sân giữa những va chạm của gia đình và xã hội.
Phải tập không chấp ngay giữa một đời sống luôn yêu cầu bạn bảo vệ cái tôi, tài sản, vị trí và những gì mình cho là của mình.
Nhưng chính con đường ấy lại có một mặt khác:
nó bắt bạn nhìn tâm mình ngay trên đất thật.
Một lần không chạy theo cơn giận.
Một lần bớt tham trong một giao dịch.
Một lần không dùng quyền lực để ép người khác.
Một lần giữ chữ tín dù mình có thể kiếm lợi bằng cách làm ngược lại.
Một lần nhìn thấy cái tôi đang nổi lên giữa tình cảm, tiền bạc, địa vị và quan hệ.
Những điều ấy không phải công phu thấp hơn.
Đó cũng là công phu.
Chỉ là công phu trong một môi trường có nhiều lực kéo hơn.
Có người ở lại đời và dùng câu “tu giữa chợ mới khó” để khỏi phải buông bất cứ thứ gì.
Cũng có người xuất gia và dùng câu “ta đã từ bỏ đời” để khỏi nhìn thấy mình đang nắm một cái tôi mới.
Cả hai con đường đều có thể thành chỗ tu.
Cả hai cũng đều có thể thành chỗ trốn.
Ở giữa hai hình thức ấy là con đường của người cư sĩ: vẫn sống giữa đời nhưng tiếp nhận Giới – Định – Tuệ, có thể tiếp nhận Bồ-tát đạo, và từng bước làm nhẹ đi những gì đang trói buộc mình.
Theo quan sát của Minh Tiến, người cư sĩ thường phải tu trong một môi trường khó hơn để tiến sâu, bởi chính đời sống ấy liên tục tạo thêm những duyên phải đối diện.
Nhưng khó hơn không có nghĩa là thấp hơn.
Và xuất gia thuận lợi hơn cũng không có nghĩa là cao hơn.
Nếu công đức có ý nghĩa, thì nó không thể chỉ nằm ở việc khoác áo, rời nhà hay sống trong chùa.
Một người tại gia mỗi ngày giảm được một phần tham, một phần sân, giữ giới tốt hơn, sống tử tế hơn, giúp người, nhìn lại tâm mình — người ấy cũng đang tạo ra những nhân duyên rất thật cho con đường giải thoát.
Hình thức có thể hỗ trợ tâm.
Nhưng hình thức không thể tu thay tâm.
Và cuối cùng, tất cả những chữ dễ hay khó ở đây chỉ là quan sát của Minh Tiến về điều có lẽ đúng với số đông.
Duyên và nghiệp của mỗi người rất khác nhau.
Có người ở chùa mà tâm vẫn ở ngoài chợ.
Có người đứng giữa chợ mà từng ngày vẫn đang rời khỏi tham, sân và si.
Vì vậy, câu hỏi có lẽ không nên chỉ là:
Tôi nên xuất gia hay tại gia?
Mà còn phải là:
Tôi đang chạy trốn điều gì?
Tôi tưởng mình đã buông, nhưng thật ra đang nắm một thứ khác hay không?
Môi trường tôi đang sống giúp tôi nhìn thấy tâm rõ hơn, hay giúp tôi che nó kỹ hơn?
Tôi cần một kỷ luật bên ngoài để bảo vệ tâm mình, hay tôi đang dùng hình thức để khỏi phải đối diện với chính mình?
Không ai có thể trả lời những câu đó thay bạn.
Chỉ có chính bạn mới có thể nhìn thật kỹ để biết mình đang ở đâu, mình còn bị ràng buộc bởi điều gì — và con đường nào thực sự giúp mình bớt khổ, bớt mê và tiến gần hơn tới tự do.